Ιστορίες χωρίς τίτλο- Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ (ΜΙΑ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΠΟΥ ΕΜΕΙΝΕ ΣΤΗΝ ΛΗΘΗ)

To χρονογράφημα του Θανάση Κούστα από την εφημερίδα "7 Μέρες Ενημέρωση" που κυκλοφορεί κάθε Τετάρτη

Διάβασα πρόσφατα στον τοπικό τύπο πως η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος με έργα που ολοκληρώθηκαν η κατασκευάζονται, εξασφαλίζει ευκολότερη πρόσβαση στον ναό του Επικούριου Απόλλωνα και με παρεμβάσεις φροντίζει για την συντήρηση και προβολή ενός μνημείου που έχει εμβληματικό χαρακτήρα για όλη την χώρα.

Και πολύ σωστά, γιατί ίσως λίγοι από την περιοχή μας γνωρίζουν την αξία του ναού αυτού, που βρίσκεται πολύ κοντά μας, στα 1150 μέτρα υψόμετρο, στις Βάσσες Φιγαλείας στα όρια μεταξύ Αρκαδίας και Μεσσηνίας.

Με την ευκαιρία αυτή, θα καταγράψω ορισμένα στοιχεία, που έχω συγκεντρωμένα και νομίζω  πως έχουν ιδιαίτερη αξία.

Κατ’ αρχάς, ο τίτλος « Επικούρειος»  δεν συνδέεται με τον αρχαίο φιλόσοφο Επίκουρο όπως πολλοί νομίζουν, αλλά με την επικουρία (συνδρομή η προστασία), ονομασία που του έδωσαν οι κάτοικοι της Φιγαλείας. Ο ναός έχει χαρακτηρισθεί από το 1986,  ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας από την OUNESCO, αποτελεί δε  ένα από τα καλύτερα σωζόμενα μνημεία της κλασικής αρχαιότητας.. Χτίστηκε το 420-400 π.Χ.  Ο περιηγητής Παυσανίας, αναφέρει ως αρχιτέκτονά του τον Ικτίνο, αρχιτέκτονα του Παρθενώνα.   Η ζωφόρος του ναού είναι ένα πραγματικό αριστούργημα αποτελούμενη από εικοσιτρείς μαρμάρινες πλάκες, από τις οποίες οι έντεκα δυτικά παρίσταναν κενταυρομαχία και οι έντεκα ανατολικά αμαζονομαχία. Η κεντρική στο βάθος παρίστανε τον Απόλλωνα  με την Αρτέμιδα.

Η πρώτη καταστροφή του,  έγινε το 394 μ.Χ. επί Μεγάλου Θεοδοσίου. Προέτρεψε και στήριξε το Γότθο στρατηγό Αλάριχο, ώστε  να εκστρατεύσει εναντίον της Ελλάδας με σκοπό να επιβάλλει την νέα θρησκεία, καταστρέφοντας ναούς, αγάλματα και ότι άλλο θύμιζε την παλαιά θρησκεία. Τα στίφη του Αλάριχου κυριολεκτικά ισοπέδωσαν όλες τις Ελληνικές πόλεις, όλοι οι ναοί κατεστράφησαν, κανένα άγαλμα δεν έμεινε όρθιο η μη ακρωτηριασμένο.

Από την επιδρομή αυτή, όσα αγάλματα δεν ήταν δυνατόν να καταστραφούν ολοκληρωτικά, τα ακρωτηρίαζαν η τους έκοβαν τα κεφάλια. Είναι και ο βασικός λόγος που μεταγενέστερα και έως τις ημέρες μας βρέθηκαν αγάλματα χωμένα στην γη και ακρωτηριασμένα με κομμένα κεφάλια, χέρια, μύτες κ.λ.π.

Οι Γότθοι του Αλαρίχου,   κατέστρεψαν  πόλεις και Ιερά σε όλη την Ελλάδα. Ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα, υπέστη ζημιές στα αγάλματα και τον γλυπτό διάκοσμο, όμως παρέμεινε όρθιος καθώς δεν κατεδαφίστηκε.

Η δεύτερη καταστροφή έγινε στους νεώτερους χρόνους.

Από τον 17ο αιώνα ο λεγόμενος «Μέγας Γύρος».  αποτελούσε την  βασική ανατροφή και διαπαιδαγώγηση των νέων Άγγλων.  Η Ελλάδα – για πολλούς -  τόπος του ονείρου, της φαντασίας και της κλασσικής παιδείας, έμενε έξω από τα ενδιαφέροντα των πολλών, κυρίως λόγω απόστασης.  Όμως όσοι έφθαναν, επιθυμούσαν να γνωρίσουν την γη που ανέδειξε τόσους ένδοξους άνδρες και ύψωσε τον ανθρώπινο πολιτισμό στις κορυφές της διανόησης.

Μαζί με αυτούς και κάποιοι Άγγλοι αρχιτέκτονες, όπως οι Cockerell και Foster.  Σύμφωνα με το έργο «Βρετανοί ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1750-1821)», που εκδόθηκε από το «Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού», αυτοί όχι μόνο θαύμασαν αλλά οικειοποιήθηκαν (λεηλάτησαν) μνημεία της ελληνικής αρχαιότητας και παράλληλα εμπνεύσθηκαν από τα μνημεία αυτά μεταφέροντας πλούσια στοιχεία στις αρχιτεκτονικές δημιουργίες τους στην πατρίδα τους την Βρετανία που θαυμάζονται σήμερα σε πολλά κτίρια του Λονδίνου.

Ο αρχιτέκτονας Cockerrel  ήλθε στην Ελλάδα στα 1810 μαζί  με τον Foster και συνέστησαν μαζί με άλλους,  στην Αθήνα μια εταιρεία αρχαιοθηρών που ανακάλυψαν, φυγάδευσαν και πούλησαν σε ανοικτές δημοπρασίες στην Ζάκυνθο τον γλυπτό διάκοσμο του ναού της Αφαίας Αθηνάς στην Αίγινα (που σήμερα βρίσκεται στην γλυπτοθήκη του Μονάχου και αποτελεί το κορυφαίο έκθεμα)  και τον γλυπτό διάκοσμο (όλη η ζωφόρος) του Επικούριου Απόλλωνα (που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο). Οι ζημιές πού έγιναν στον ναό του Απόλλωνα, είναι τεράστιες, καθώς   τα περισσότερα γλυπτά  βρέθηκαν στο έδαφος, θαμμένα στα χώματα και στα φυτά και στην προσπάθεια αποκόλλησής τους κατεστράφησαν πολλές από τις γλυπτές παραστάσεις.

στο έδαφος από μεγάλο ύψος και τα έσπαγαν προκειμένου να τα μεταφέρουν όπως φαίνεται καθαρά από τα σχέδια που ο ίδιος ο Cockerrel σχεδίασε και δημοσίευσε, καταγράφοντας τον βανδαλισμό τους. Ο κλασσικός γλυπτός διάκοσμος του ναού του Απόλλωνα δημοπρατήθηκε το 1815 στην Ζάκυνθο  και τελικά βρέθηκε στο Βρετανικό μουσείο.

Ο Cockerrel εξελίχθηκε σε σημαντικό αρχιτέκτονα και δίδαξε στη Royal Academy του Λονδίνου από το 1840 έως το 1856.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα γλυπτά δεν αποσπάσθηκαν με βίαιο τρόπο,  εκλάπησαν και στην συνέχεια τα αγόρασαν κλεπταποδόχοι σε δημοπρασία που στην συνέχεια τα πούλησαν στο Βρετανικό μουσείο.

Τα γλυπτά του Επικούριου Απόλλωνα, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του ναού και η φυσική τους θέση είναι εκεί. Αυτή είναι η αλήθεια και θα πρέπει να ξεκινήσει μια σημαντική προσπάθεια

 

Για τον λόγο αυτό θα κλείσω με απόσπασμα από την ιστορική ομιλία της Μελίνας Μερκούρη που έκανε για τα γλυπτά του Παρθενώνα στην OXFORD UNION: «Είμαστε έτοιμοι να πούμε ότι θεωρούμε όλη την πράξη του Elgin σαν άσχετη προς το παρόν. Λέμε στην Βρετανική Κυβέρνηση: Κρατήσατε αυτά τα γλυπτά για δύο σχεδόν αιώνες. Τα φροντίσατε όσο καλύτερα μπορούσατε, γεγονός για το οποίο και σας ευχαριστούμε. Όμως τώρα στο όνομα της δικαιοσύνης και της ηθικής παρακαλώ δώστε τα πίσω. Ειλικρινά πιστεύω ότι μια τέτοια χειρονομία εκ μέρους της Μεγάλης Βρετανίας θα τιμούσε πάντα τ΄ όνομά της.  Πρέπει να καταλάβετε τι σημαίνουν για μας τα μάρμαρα του Παρθενώνα. Είναι η υπερηφάνεια μας, είναι οι θυσίες μας. Είναι το ευγενέστερο σύμβολο τελειότητας. Είναι φόρος τιμής στη δημοκρατική φιλοσοφία. Είναι οι φιλοδοξίες μας και το ίδιο τ΄όνομα μας.

Είναι η ουσία της ελληνικότητας».