ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΤΙΤΛΟ: Τ’ Αη Γιαννιού του Ρηγανά | dete

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΤΙΤΛΟ: Τ’ Αη Γιαννιού του Ρηγανά

To χρονογράφημα του Θανάση Κούστα από την εφημερίδα "7 Μέρες Ενημέρωση" που κυκλοφορεί κάθε Τετάρτη

Ήταν Ιούνιος του 1964, η γειτονιά μου στο Κουκάκι είχε ζεστάνει και δεν ανάσαινε στριμωγμένη ανάμεσα σε λόφους, βράχους, γιαπιά  και νεόδμητες πολυκατοικίες. Λιγοστά αυτοκίνητα στους δρόμους και ατέλειωτο παιχνίδι με τόπι, πατίνια αλλά και κλέφτες με αστυνόμους.

Και ξάφνου ένα απόγευμα, είδα από νωρίς να συγκεντρώνουν στην  μέση του δρόμου, ξύλα, τελάρα από μανάβικα, σπασμένες καρέκλες από σπίτια, ακόμα και τάβλες από τις γύρω οικοδομές και πάνω-πάνω έβαζαν τους Μάηδες, δηλαδή τα στεφάνια της Πρωτομαγιάς που ξεραμένα παρέμεναν ακόμη στα μπαλκόνια και στις εξώπορτες.

Όταν σκοτείνιασε, μαζεύτηκαν οι γειτόνοι και βάζοντας στουπιά με πετρέλαιο έβαλαν την φωτιά. Φλόγες πετάχτηκαν κι όσο δυνάμωναν, τόσο κι άλλοι έφερναν ξύλα για ενίσχυση.

Ξάφνου πετάχτηκε ένας νέος και με φόρα πήδηξε πάνω από την φωτιά. Και μετά κι άλλοι πήγαιναν πέρα – δώθε και πήδαγαν όλο και πιο ψηλά. Και όταν κατάκατσαν λιγάκι οι φλόγες, κορίτσια ξυπόλητα πήδαγαν, και αγκαλιάζονταν μεταξύ τους.

Αυτό το έθιμο δεν το είχα δει στην Πάτρα. Μπορεί να γινόταν στις γειτονιές της πόλης αλλά στο κέντρο που μέναμε δεν το είχα δει κι έτσι μου φάνηκε εντυπωσιακό και όμορφο.

Τ΄ Αη Γιαννιού του Προδρόμου η του Λιοτροπιού η Ρηγανά, η Φανιστή, η Λαμπαδάρη,  είναι μια γιορτή με πολλούς συμβολισμούς που έρχεται από τα βάθη της αρχαιότητας.  Ο Ήλιος αποτελούσε αντικείμενο λατρείας για τους ανθρώπους και συνδέθηκε με τη φωτιά. Έτσι, η λατρεία του σε αρκετές περιπτώσεις απεικονίστηκε σε διάφορες πυρολατρικές τελετές και έθιμα, που περιέκλειαν βαθύτερα νοήματα, ενώ ενίοτε διέθεταν και μαντικό χαρακτήρα. Το θερινό ηλιοστάσιο ανάμεσα στις ημερομηνίες (ανάλογα τη χρονιά) 20 με 23 Ιουνίου, που η διάρκεια της μέρας αρχίζει να μειώνεται συνεχώς για ένα εξάμηνο μέχρι την αντίστοιχη ημερομηνία (20 με 23) του Δεκεμβρίου (χειμερινό ηλιοστάσιο), οπότε αρχίζει και πάλι να αυξάνεται.

Η γέννηση του Χριστού ορίστηκε από την Εκκλησία στις 25 Δεκεμβρίου (χειμερινό ηλιοστάσιο), και αφού -κατά τον Λουκά- ο Βαπτιστής ήταν έξι μήνες μεγαλύτερος από τον Ιησού, επόμενο ήταν η γέννησή του να συμπίπτει με το θερινό ηλιοστάσιο. Η «σύμπτωση» αυτή μαρτυράει τον ηλιολατρικό χαρακτήρα της γιορτής του Αγ. Ιωάννη «του Λιοτροπιού», η οποία -ως μία από τις σημαντικές γιορτές του Ορθόδοξου εορτολογίου-  έχει ταυτιστεί με αντιλήψεις και έθιμα, αλληλένδετα με σημαντικές αλλαγές στον κύκλο του χρόνου.

Απόδειξη για την παλαιότητα και τον ηλιολατρικό χαρακτήρα των πυρών του Ιωάννη, αποτελεί και η Bίβλος, που αναφέρει ότι ο βασιλιάς Μανασσής, λατρεύοντας τον Βάαλ-Ήλιο, ανάγκασε τους γιους του να περάσουν από φωτιά. Γι’ αυτό, η 6η Οικουμενική Σύνοδος (680 μ.Χ.), απαγόρευσε (με αφορισμό) τις πυρές που άναβαν και υπερπηδούσαν οι Βυζαντινοί τις πρώτες μέρες κάθε μήνα ακολουθώντας αρχαία έθιμα, πιστεύοντας κι εκείνοι στην καθαρτική δύναμη της φωτιάς.

Παρά τις απαγορεύσεις, οι φωτιές του Άη Γιάννη «του Ήλιου» (του Φανιστή της πυρολατρείας) εξακολούθησαν να ανάβονται ανελλιπώς ανά τους αιώνες, σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες, μέχρι και σήμερα, με χαρακτήρα αφ’ ενός καθαρτήριο, αποτρεπτικό των ασθενειών και των διαφόρων κακών, αφ’ εταίρου μαντικό και ερωτικό.

Οι ποιητές μας, που έδωσαν αριστουργήματα στο λαϊκό τραγούδι, τίμησαν δεόντως την μέρα αύτη, όπως ο Μάνος Ελευθερίου:

«Η σούστα πήγαινε μπροστά κι ο μάγκας τοίχο – τοίχο

δεν έτυχε στα χρόνια αυτά τίποτα να πετύχω.

Ανάβουνε φωτιές στις γειτονιές του Άη Γιάννη αχ πόσα ξέρεις και μου λες

αχ πόσα τέτοια ξέρεις και μου λες που ‘χουν πεθάνει…»

Αργότερα, το 1974 ο Λευτέρης Παπαδόπουλος θα παρουσιάσει την «Οδό Αριστοτέλους» με μουσική του Γιάννη Σπανού. Ένα τραγούδι, που περιγράφει τα παιδικά του χρόνια στην γειτονιά του και που έχουμε χιλιοτραγουδήσει, άλλοτε με χαμηλωμένα φώτα στις μπουάτ της Πλάκας, άλλοτε σε ταβερνάκια της Καισαριανής.

«Σάββατο κι απόβραδο και ασετυλίνη  στην Αριστοτέλους που γερνάς

έβγαζα απ’ τις τσέπες μου φλούδες μανταρίνι σου ‘ριχνα στα μάτια να πονάς.

Παίζαν οι μικρότεροι κλέφτες κι αστυνόμους κι ήταν αρχηγός η Αργυρώ

και φωτιές ανάβανε στους απάνω δρόμους τ’Άη Γιάννη θα ‘τανε θαρρώ…»

ο Αϊ Γιάννης αποκαλείται και Ριγανάς, επειδή την ημέρα αυτή έβγαιναν και μάζευαν ρίγανη, η οποία έπρεπε να συλλεχθεί πρωί πρωί, πριν από την ανατολή του ηλίου, αφού πίστευαν, ότι έτσι είχε μαγική και θεραπευτική δύναμη.

Επίσης επιδιώκεται η καλή τύχη, η υγεία και η ομορφιά, με τη συγκομιδή θεραπευτικών και αρωματικών φυτών (χαμομήλι, ρίγανη), για τα γιατροσόφια και τα ροφήματα του χειμώνα.

Με την γιορτή του Άη Γιαννιού, συνδέεται και το έθιμο του Κλήδωνα και παραθέτω ακόλουθα απόσπασμα από το βιβλίο μου «Έμεινε καιρός στην εταζέρα».

«…Μέσα από τις μισόκλειστες γρίλιες, ζήλευαν οι ανύπαντρες κι έψαχναν τον γαμπρό με ματζούνια αλλά και εμμονές, όπως η Τασία, πού ήταν από τα Βίλια Μεγάρων, μια όμορφη μεν ελαφρώς σιτεμένη δε που κινδύνευε να μείνει στο ράφι… Το παράθυρό της ήταν ακριβώς απέναντι από το οικόπεδο με τις τσουκνίδες που παίζαμε μπάλα και την έβγαζε στο περβάζι μη τυχόν και φανεί κανένας γαμπρός. Στις 24 Ιουνίου έγινε η κορύφωση. Μπούκωσε το νερό του «Κλήδωνα» και περίμενε να ακούσει κάποιο αντρικό όνομα που σύμφωνα με το έθιμο θα έλεγαν τον μελλοντικό γαμπρό. Το άσχημο είναι ότι επί ώρες που περίμενε δεν άκουσε αντρικό όνομα και έτσι  έφτυσε το μπουκωμένο νερό, τελειώνοντας άδοξα την προσπάθεια, χωρίς αποτέλεσμα. Τελικά το 1966, παντρεύτηκε ένα Κωνσταντινουπολίτη που είχε έλθει στην γειτονιά μας το 1965 από τη πόλη ως θύμα των διωγμών από τους Τούρκους και είχε ανοίξει καφεκοπτείο στην πλατεία που ευωδίαζε όλη την γειτονιά. Το όνομά του ήταν Πολύβιος και ήταν τόσο σπάνιο που ήταν αδύνατον να το είχε ακούσει η Τασία, όσους «κλήδωνες» κι αν περίμενε…».

Σε πολλά χωριά το έθιμο αυτό έχει διατηρηθεί και συνοδεύεται με μουσικές κομπανίες και γλέντι. Αλλά και σε πολλές γειτονιές της Αθήνας, έχει αναβιώσει, με συμμετοχή νέων και αυτό είναι ευχάριστο. Όπως θα ήταν πολύ ευχάριστο να αναβίωνε και σε γειτονιές της πόλης μας, από  δραστήριους τοπικούς εκπολιτιστικούς συλλόγους.